Amerika Syarikat sering tampil sebagai kuasa yang memperjuangkan demokrasi, kebebasan, hak asasi manusia dan ketelusan di pentas antarabangsa. Namun, sejarah dasar luarnya juga menyimpan sejumlah episod apabila kerajaan Washington menyembunyikan maklumat, menjalankan operasi rahsia, menggunakan propaganda atau mengemukakan dakwaan yang kemudian dipersoalkan atau terbukti tidak benar.
Sebahagian daripada episod itu berlaku ketika Perang Dingin, ketika Washington melihat pengaruh Soviet Union sebagai ancaman utama. Sebahagian yang lain berlaku selepas berakhirnya Perang Dingin, termasuk dakwaan mengenai senjata pemusnah besar-besaran Iraq yang menjadi alasan penting kepada pencerobohan negara itu pada 2003.
Apabila dokumen sulit dinyahklasifikasikan beberapa dekad kemudian, gambaran yang muncul kadangkala jauh berbeza daripada cerita yang pernah disampaikan kepada masyarakat.
Berikut ialah 10 episod penting yang menunjukkan bagaimana kuasa besar boleh menggunakan kerahsiaan, propaganda, maklumat risikan, operasi sulit dan naratif politik untuk membentuk persepsi dunia.
1. Kudeta Iran 1953 – Ketika CIA membantu menjatuhkan kerajaan Mossadegh
Salah satu contoh paling penting ialah Iran pada 1953.
Perdana Menteri Iran, Mohammad Mossadegh, menjadi tokoh popular selepas kerajaan beliau mengambil langkah menasionalisasikan industri minyak Iran yang sebelum itu dikuasai kepentingan British.
Amerika Syarikat dan Britain bimbang perkembangan itu akan menjejaskan kepentingan ekonomi serta membuka ruang kepada pengaruh Soviet.
CIA kemudiannya terlibat dalam operasi sulit yang dikenali sebagai Operation Ajax, yang membantu usaha menjatuhkan Mossadegh dan mengembalikan Shah Mohammad Reza Pahlavi sebagai pemerintah dominan Iran.
Dokumen rasmi Amerika sendiri kemudiannya mengesahkan peranan sulit tersebut. Dalam catatan Presiden Dwight Eisenhower pada Oktober 1953, beliau merujuk kepada peranan Amerika dalam membawa kembali Shah dan menggulingkan Mossadegh, sambil menyatakan bahawa tindakan itu dilakukan secara rahsia kerana pendedahannya boleh menimbulkan masalah kepada AS di rantau berkenaan.
Kesannya amat panjang.
Hubungan antara rakyat Iran dan Amerika berubah secara mendalam. Revolusi Iran 1979 kemudian menggulingkan Shah dan melahirkan Republik Islam Iran yang sehingga hari ini melihat Amerika sebagai kuasa yang pernah campur tangan secara langsung dalam politik negaranya.
Pengajaran: Demokrasi yang diperjuangkan di luar negara boleh menjadi sangat selektif apabila kepentingan strategik dan ekonomi Washington terlibat.
2. Guatemala 1954 – Kerajaan yang dipilih rakyat digulingkan melalui operasi CIA
Pada 1954, Guatemala menjadi satu lagi medan operasi sulit Amerika.
Presiden Guatemala, Jacobo Árbenz, melaksanakan pembaharuan tanah yang menyentuh kepentingan United Fruit Company, sebuah syarikat Amerika yang mempunyai kepentingan ekonomi besar di negara itu.
Washington menuduh kerajaan Árbenz dipengaruhi komunisme.
CIA melancarkan Operation PBSUCCESS, satu operasi sulit yang bertujuan menggulingkan kerajaan tersebut.
Dokumen yang kemudian dinyahklasifikasikan oleh kerajaan Amerika menunjukkan secara terperinci peranan CIA dalam operasi itu. Jabatan Negara AS sendiri menyifatkan operasi Guatemala sebagai contoh penting penggunaan tindakan sulit untuk melaksanakan dasar luar Amerika.
Lebih menarik, dokumen operasi turut menunjukkan penggunaan propaganda dan usaha mengawal persepsi awam.
Salah satu memorandum CIA pada 1954 secara terang menyebut cadangan membentuk sebuah jawatankuasa “pembebasan” yang bersifat terbuka bagi mengalihkan perhatian daripada aktiviti sulit serta digunakan sebagai alat propaganda.
Árbenz akhirnya meletakkan jawatan dan meninggalkan negara.
Amerika memperoleh kemenangan strategik jangka pendek, tetapi Guatemala memasuki era ketidakstabilan politik dan konflik yang berpanjangan.
Ironinya: Washington bercakap mengenai demokrasi, tetapi pada masa yang sama membantu menjatuhkan sebuah kerajaan yang dipilih melalui pilihan raya.
3. Teluk Tonkin 1964 – Insiden yang membantu membawa Amerika ke perang Vietnam
Pada Ogos 1964, Amerika mendakwa kapal tenteranya diserang oleh Vietnam Utara di Teluk Tonkin.
Insiden tersebut menjadi asas penting kepada Gulf of Tonkin Resolution yang memberi Presiden Lyndon B. Johnson kuasa lebih luas untuk meningkatkan operasi ketenteraan di Vietnam.
Namun, selepas dokumen risikan dinyahklasifikasikan, persoalan besar muncul mengenai apa sebenarnya berlaku pada malam 4 Ogos 1964.
NSA kemudian menerbitkan sejumlah besar dokumen sulit berkaitan insiden tersebut, termasuk laporan risikan, kronologi dan temu bual sejarah.
Penyelidikan sejarah selepas itu menunjukkan bahawa serangan kedua yang dilaporkan pada 4 Ogos sangat dipertikaikan dan bukti yang ada tidak menyokong gambaran awal bahawa satu serangan seperti yang dilaporkan benar-benar berlaku.
Walaupun peristiwa 2 Ogos melibatkan pertembungan sebenar, persoalan terhadap serangan kedua mempunyai implikasi besar.
Kerana selepas itu Amerika meningkatkan penglibatan ketenteraan secara besar-besaran.
Perang Vietnam akhirnya mengorbankan jutaan manusia dan menjadi salah satu konflik paling kontroversi dalam sejarah Amerika moden.
Pengajaran: Apabila sesuatu insiden ketenteraan dijadikan alasan perang, ketepatan maklumat bukan lagi perkara kecil. Ia boleh menentukan nasib seluruh negara.
4. Pentagon Papers – Rahsia bahawa rakyat Amerika tidak diberitahu keseluruhan cerita Vietnam
Pada 1971, dunia dikejutkan dengan pendedahan Pentagon Papers.
Dokumen tersebut merupakan kajian besar mengenai penglibatan Amerika di Vietnam yang diperintahkan oleh Setiausaha Pertahanan Robert McNamara pada 1967.
Dokumen itu terdiri daripada kira-kira 7,000 halaman.
Apabila sebahagiannya dibocorkan kepada media, rakyat Amerika dapat melihat bagaimana kerajaan terdahulu membuat keputusan mengenai Vietnam dan bagaimana gambaran rasmi kepada masyarakat tidak semestinya sepadan dengan penilaian dalaman kerajaan.
National Archives kemudiannya menerbitkan keseluruhan laporan tersebut, termasuk bahagian yang sebelum itu belum diketahui umum.
Pendedahan itu menjadi titik penting dalam sejarah kewartawanan Amerika.
Ia menunjukkan bahawa dalam demokrasi sekalipun, kerajaan boleh menyembunyikan maklumat daripada rakyat atas alasan keselamatan negara.
Pentagon Papers juga mengukuhkan persoalan besar:
Berapa banyak yang sebenarnya diketahui oleh kerajaan tetapi tidak diberitahu kepada rakyat?
5. Skandal Tuskegee – Manusia dijadikan bahan kajian tanpa persetujuan bermaklumat
Tidak semua penipuan kerajaan Amerika berlaku dalam perang atau politik antarabangsa.
Antara contoh paling menyedihkan ialah Tuskegee Syphilis Study.
Kajian itu bermula pada 1932 dan melibatkan 600 lelaki kulit hitam – 399 menghidap sifilis dan 201 tidak menghidap penyakit tersebut.
Peserta tidak diberikan persetujuan bermaklumat yang sebenar. Mereka diberitahu bahawa mereka sedang menerima rawatan untuk apa yang disebut sebagai “bad blood”.
Masalahnya menjadi jauh lebih serius apabila penisilin menjadi rawatan berkesan untuk sifilis tetapi peserta kajian tidak diberikan rawatan tersebut.
Kajian itu berterusan sehingga 1972 sebelum akhirnya dihentikan.
Pada 1997, Presiden Bill Clinton menyampaikan permohonan maaf rasmi kerajaan Amerika.
Skandal tersebut kemudiannya membawa kepada perubahan besar dalam etika penyelidikan manusia, termasuk keperluan mendapatkan persetujuan bermaklumat dan pengawasan terhadap penyelidikan.
Ini bukan sekadar kesilapan saintifik. Ia merupakan contoh bagaimana kerajaan boleh menyembunyikan kebenaran daripada golongan yang paling tidak berkuasa.
6. Iran-Contra – Senjata dijual secara rahsia, wang disalurkan kepada pemberontak
Pada era Presiden Ronald Reagan, Amerika berdepan satu lagi skandal besar.
Dalam Iran-Contra Affair, pegawai kerajaan Amerika terlibat dalam urusan penjualan senjata kepada Iran secara rahsia.
Sebahagian daripada hasil tersebut kemudiannya digunakan untuk membantu Contra di Nicaragua, walaupun terdapat sekatan Kongres terhadap bantuan tertentu kepada kumpulan tersebut.
Apabila perkara itu terbongkar pada 1980-an, ia mencetuskan krisis politik besar di Washington.
Kes tersebut menunjukkan bahawa walaupun Kongres mempunyai kuasa terhadap dasar kerajaan, wujud usaha dalam cabang eksekutif untuk menjalankan operasi luar saluran yang diketahui umum.
Skandal itu akhirnya membawa kepada penyiasatan kongres dan pelbagai prosiding undang-undang.
Persoalan utama: Dalam sebuah negara demokrasi, sejauh mana presiden dan agensi keselamatan boleh bertindak secara rahsia tanpa pengetahuan wakil rakyat?
7. Iraq 2003 – Senjata Pemusnah Besar-besaran yang tidak ditemui
Inilah antara contoh paling terkenal pada zaman moden.
Sebelum pencerobohan Iraq pada 2003, pentadbiran Presiden George W. Bush memberi amaran bahawa Saddam Hussein memiliki atau sedang membangunkan senjata pemusnah besar-besaran (WMD).
Dakwaan itu menjadi sebahagian daripada hujah utama untuk tindakan ketenteraan.
Amerika juga membawa isu tersebut ke Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.
Namun selepas pencerobohan, stok WMD seperti yang digambarkan sebelum perang tidak ditemui.
Siasatan Senat Amerika sendiri kemudian mendapati bahawa banyak penilaian utama risikan mengenai program WMD Iraq terlebih anggar atau tidak disokong oleh maklumat risikan yang mendasarinya.
Senat turut menyatakan bahawa wujud fenomena “group think”, apabila penganalisis secara kolektif menganggap Iraq mempunyai program WMD aktif dan berkembang, lalu bukti yang samar ditafsirkan sebagai bukti kukuh.
Yang lebih menarik, penyiasatan kemudian mendapati kegagalan itu bukan sekadar satu kesilapan kecil.
Ia merupakan kegagalan sistemik dalam komuniti risikan Amerika.
Namun akibatnya bukan sekadar laporan risikan yang salah.
Sebuah negara telah diserang.
Rejim Saddam Hussein tumbang, tetapi Iraq memasuki tempoh konflik, keganasan sektarian dan ketidakstabilan yang berpanjangan.
8. “Yellowcake Niger” – Dakwaan uranium Iraq yang dipertikaikan
Satu lagi episod penting sebelum perang Iraq ialah dakwaan bahawa Iraq cuba mendapatkan uranium dari Niger.
Maklumat mengenai perkara tersebut digunakan dalam naratif bahawa Saddam Hussein sedang membangunkan kemampuan nuklear.
Namun dokumen yang kemudiannya terbukti palsu memainkan peranan dalam kontroversi tersebut.
Kes ini menjadi begitu serius sehingga kerajaan Amerika sendiri menjalankan siasatan terhadap bagaimana dokumen dan maklumat tersebut digunakan.
Senat Amerika kemudian memasukkan isu maklumat risikan pra-perang Iraq, termasuk dakwaan berkaitan program WMD dan maklumat yang digunakan untuk menyokong naratif sebelum perang, dalam siasatan mereka.
Masalahnya ialah apabila maklumat yang belum disahkan digunakan dalam ucapan pemimpin negara, ia boleh berubah daripada sekadar “risikan” menjadi alasan politik untuk berperang.
9. Afghanistan – “Kemenangan” yang semakin sukar dipercayai
Amerika memasuki Afghanistan selepas serangan 11 September 2001.
Perang tersebut berlangsung hampir dua dekad.
Sepanjang tempoh itu, pentadbiran Amerika berulang kali memberitahu rakyat bahawa kemajuan sedang dicapai – tentera Afghanistan sedang dibangunkan, Taliban semakin lemah dan kerajaan Kabul semakin stabil.
Namun pada Ogos 2021, Taliban kembali menguasai Kabul dengan pantas selepas pengunduran tentera Amerika.
Peristiwa itu menimbulkan persoalan besar terhadap laporan kemajuan yang disampaikan selama bertahun-tahun.
Masalahnya bukan semata-mata kekalahan ketenteraan.
Ia berkaitan jurang antara gambaran rasmi dengan realiti di lapangan.
Dalam peperangan yang panjang, kerajaan boleh mempunyai insentif politik untuk menunjukkan bahawa strategi sedang berhasil – kerana mengakui kegagalan bermakna mengakui pembaziran sumber dan nyawa.
Afghanistan menjadi contoh bagaimana naratif kemenangan boleh terus hidup walaupun realiti semakin bercanggah dengannya.
10. Pengawasan besar-besaran – Ketika dunia mengetahui sejauh mana Washington memantau komunikasi
Pada 2013, bekas kontraktor Agensi Keselamatan Negara Amerika (NSA), Edward Snowden, membocorkan sejumlah besar dokumen mengenai program pengawasan elektronik Amerika.
Pendedahan itu mengubah pemahaman dunia terhadap skala kemampuan pengumpulan data oleh agensi risikan Amerika.
Program pengawasan dan pengumpulan metadata komunikasi menjadi isu global.
Kerajaan Amerika mempertahankan sebahagian program tersebut atas alasan keselamatan negara dan usaha mencegah keganasan.
Pengkritik pula mempersoalkan sejauh mana masyarakat telah diberikan gambaran sebenar mengenai skala pengawasan tersebut.
Kes Snowden sekali lagi menunjukkan satu pola yang berulang dalam sejarah Amerika:
Apa yang diketahui oleh kerajaan tidak semestinya apa yang diketahui oleh rakyat.
Bukan semuanya “bohong” – tetapi masalahnya ialah kuasa dan maklumat
Apabila membincangkan sejarah Amerika, terdapat satu perkara yang perlu dielakkan: menyamaratakan semua kes sebagai bukti bahawa “AS sentiasa menipu dunia.”
Itu tidak tepat dari sudut sejarah.
Dalam beberapa kes, kerajaan memang melakukan penipuan atau operasi rahsia. Dalam kes lain, masalahnya ialah risikan yang salah, birokrasi, propaganda, tekanan politik atau kegagalan membuat semakan.
Contohnya, laporan Senat mengenai Iraq mendapati terdapat kegagalan analisis yang serius dan “group think”, tetapi laporan tersebut tidak mendapati bukti bahawa pegawai pentadbiran memaksa penganalisis mengubah penilaian mereka mengenai WMD.
Ini perbezaan penting.
Salah maklumat tidak semestinya sama dengan pembohongan yang disengajakan.
Tetapi dari perspektif mangsa, kesannya kadangkala hampir sama.
Jika maklumat palsu membawa kepada perang, maka ribuan atau jutaan manusia tetap menanggung akibatnya.
Pola yang berulang dalam sejarah Washington
Jika 10 episod ini diperhatikan secara keseluruhan, terdapat beberapa pola yang menarik.
Pertama: ancaman dibesarkan
Komunisme, WMD, keganasan, ancaman nuklear atau keselamatan nasional sering menjadi alasan untuk tindakan luar biasa.
Kedua: maklumat sulit digunakan
Kerajaan boleh mengatakan:
“Kami mempunyai maklumat risikan yang tidak boleh didedahkan.”
Masalahnya, orang awam tidak dapat menyemak dakwaan tersebut.
Ketiga: propaganda membentuk persepsi
Dalam operasi Guatemala misalnya, dokumen CIA menunjukkan propaganda dan pengalihan perhatian daripada aktiviti sulit memang menjadi sebahagian daripada pertimbangan operasi.
Keempat: kebenaran muncul selepas beberapa dekad
Apabila dokumen sulit dinyahklasifikasikan, gambaran sejarah menjadi lebih lengkap.
Dokumen Guatemala, Iran dan Teluk Tonkin antara contoh bagaimana bahan rahsia akhirnya membantu ahli sejarah melihat peristiwa dengan lebih jelas.
Kelima: alasan keselamatan negara menjadi perisai
Hampir setiap negara besar mempunyai rahsia negara.
Namun apabila rahsia digunakan untuk menyembunyikan kesilapan atau tindakan yang bercanggah dengan prinsip yang mereka sendiri perjuangkan, persoalan moral menjadi jauh lebih besar.
Dunia perlu belajar daripada sejarah
Sejarah 10 episod ini bukan sekadar cerita mengenai Amerika.
Ia adalah cerita mengenai kuasa.
Amerika bukan satu-satunya negara yang pernah berbohong, memanipulasi maklumat atau menjalankan operasi sulit. Negara-negara besar lain juga mempunyai rekod masing-masing.
Tetapi pengaruh Amerika menjadikan setiap tindakan Washington mempunyai kesan global.
Apabila Washington membuat dakwaan mengenai Iraq, dunia mendengarnya.
Apabila Washington mengatakan sesuatu kerajaan adalah ancaman, pasaran dan kerajaan lain memberi perhatian.
Apabila Washington menggunakan alasan keselamatan untuk melancarkan perang, negara sekutu boleh mengikutinya.
Sebab itu persoalan paling penting bukan sekadar:
“Adakah Amerika pernah menipu?”
Jawapannya berdasarkan rekod sejarah ialah: ya, terdapat banyak episod yang didokumentasikan mengenai penipuan, penyembunyian, operasi sulit dan maklumat yang mengelirukan.
Soalan yang lebih penting ialah:
“Bagaimana dunia memastikan kuasa besar tidak boleh menentukan kebenaran hanya kerana ia mempunyai kuasa ketenteraan, ekonomi dan media yang lebih besar?”
Pentagon Papers, skandal Tuskegee, operasi Iran dan Guatemala, Teluk Tonkin serta kontroversi WMD Iraq memberikan satu pengajaran yang sama:
Kerajaan tidak boleh menjadi satu-satunya sumber kebenaran mengenai tindakannya sendiri.
Dokumen mesti dibuka.
Media mesti bebas menyiasat.
Parlimen mesti menjalankan pengawasan.
Akademia mesti mencabar naratif rasmi.
Dan rakyat mesti mempunyai hak untuk mengetahui apabila keputusan yang dibuat atas nama mereka membawa negara ke medan perang.
Kerana dalam sejarah dunia, pembohongan kerajaan mungkin hanya bertahan beberapa tahun atau beberapa dekad – tetapi kesannya boleh bertahan selama beberapa generasi.
