Parti Islam Se-Malaysia (PAS) bukan lagi sekadar sebuah parti politik yang kuat di Pantai Timur, sebaliknya telah berkembang menjadi antara kuasa politik paling penting dalam menentukan arah politik Malaysia.
Sejak penubuhannya pada 1951, PAS melalui pelbagai fasa perjuangan politik, termasuk menjadi pembangkang, menyertai kerajaan campuran, memimpin kerajaan negeri dan menjadi sebahagian daripada gabungan politik nasional.
Perubahan landskap politik negara selepas Pilihan Raya Umum ke-14 (PRU14) dan PRU15 menjadikan kedudukan PAS semakin signifikan.
Daripada parti Pantai Timur kepada kuasa nasional
Kekuatan PAS secara tradisinya tertumpu di Kelantan dan Terengganu. Namun, perkembangan politik mutakhir menunjukkan pengaruh parti itu semakin meluas ke negeri-negeri lain.
Kemenangan besar PAS dalam PRU15 memperlihatkan parti berkenaan muncul sebagai antara parti dengan jumlah kerusi Parlimen terbesar.
Kedudukan itu memberikan PAS pengaruh yang jauh lebih besar dalam menentukan keseimbangan kuasa di Parlimen, selain menjadikannya komponen penting dalam Perikatan Nasional (PN).
Lebih penting, kekuatan PAS tidak hanya bergantung kepada populariti pemimpin nasional, tetapi disokong jaringan organisasi akar umbi yang telah dibina selama puluhan tahun.
PAS dan politik Melayu-Islam
Salah satu faktor utama yang menjadikan PAS signifikan ialah keupayaannya menguasai sebahagian besar ruang politik Melayu-Islam.
PAS menawarkan agenda politik yang berteraskan Islam dan menjadikan isu agama, nilai moral, pendidikan Islam serta kebajikan masyarakat sebagai antara teras perjuangannya.
Pendekatan tersebut mendapat sokongan kuat sebahagian pengundi Melayu, khususnya di kawasan yang mempunyai jaringan masyarakat dan institusi agama yang kukuh.
Pada masa sama, pendekatan itu turut mencetuskan perdebatan mengenai bentuk politik Islam yang sesuai dalam masyarakat Malaysia yang majmuk.
Di sinilah letaknya salah satu cabaran PAS – bagaimana mengekalkan identiti Islamnya sambil meyakinkan kelompok pengundi yang lebih luas bahawa parti itu mampu mentadbir negara untuk semua rakyat.
Kekuatan Kelantan dan Terengganu
Kelantan kekal sebagai kubu politik paling lama bagi PAS, manakala Terengganu pula berkembang menjadi antara negeri terpenting dalam kekuatan politik parti tersebut.
Penguasaan PAS di kedua-dua negeri memberikan parti itu pengalaman mentadbir kerajaan negeri, membangunkan dasar serta mengurus isu ekonomi, kebajikan dan pembangunan.
Prestasi kerajaan negeri yang dipimpin PAS juga menjadi sebahagian daripada ukuran pengundi terhadap kemampuan parti itu sekiranya diberi peluang mentadbir di peringkat Persekutuan.
Dengan kata lain, Kelantan dan Terengganu boleh dianggap sebagai makmal pentadbiran PAS.
PRU15 mengubah kedudukan PAS
PRU15 menjadi titik penting dalam perkembangan PAS.
Pilihan raya itu menghasilkan Parlimen tanpa majoriti mudah dan mewujudkan persaingan sengit antara beberapa blok politik.
Dalam keadaan tersebut, PAS muncul sebagai komponen terbesar dalam PN dari segi kerusi Parlimen, sekali gus meningkatkan pengaruhnya dalam strategi pembangkang.
Perkembangan ini menyebabkan PAS tidak lagi boleh dianggap sebagai parti wilayah semata-mata.
Sebaliknya, PAS perlu dilihat sebagai pemain nasional yang mempunyai cita-cita untuk mempengaruhi atau membentuk kerajaan Persekutuan.
Hubungan dengan Bersatu dan PN
Kerjasama PAS dengan Bersatu melalui PN turut mengubah landskap politik Melayu.
Gabungan tersebut memberikan PAS akses kepada kawasan dan kelompok pengundi yang sebelum ini mungkin tidak menjadi kekuatan tradisionalnya.
Dalam masa sama, PAS membawa bersama kekuatan organisasi dan jentera pilihan rayanya yang luas.
Kerjasama itu bagaimanapun bukan tanpa cabaran.
PAS dan Bersatu mempunyai sejarah, struktur organisasi serta pendekatan politik yang berbeza. Oleh itu, kemampuan PN mengekalkan kesatuan dalaman menjadi antara faktor yang akan menentukan sejauh mana kekuatan PAS boleh diterjemahkan kepada kemenangan nasional.
Cabaran menembusi kawasan bandar dan bukan Melayu
Walaupun PAS mempunyai kekuatan besar dalam kalangan pengundi Melayu-Muslim, parti itu masih berdepan cabaran untuk memperluaskan sokongan di kawasan bandar dan dalam kalangan masyarakat bukan Melayu.
Malaysia merupakan negara berbilang kaum dan agama.
Oleh itu, jika PAS mahu memainkan peranan lebih besar di peringkat Persekutuan, persoalan yang akan terus ditanya ialah sejauh mana parti itu mampu menawarkan dasar yang diyakini semua kelompok rakyat.
Ini termasuk soal ekonomi, peluang pekerjaan, pelaburan, pendidikan, teknologi, kos sara hidup dan hubungan antara kaum.
PAS sebagai kuasa penentu
Signifikan PAS dalam politik Malaysia akhirnya bukan sekadar diukur melalui jumlah kerusi yang dimenangi.
Ia juga bergantung kepada keupayaan parti tersebut menentukan arah politik Melayu, mempengaruhi agenda pembangkang, mengekalkan kekuatan akar umbi dan mengembangkan sokongan ke negeri-negeri yang selama ini dikuasai parti lain.
Jika PAS berjaya memperluaskan sokongan tanpa kehilangan kekuatan tradisionalnya, parti itu berpotensi menjadi salah satu kuasa utama dalam pembentukan kerajaan Persekutuan pada masa akan datang.
Namun, jalan menuju Putrajaya bukan mudah.
PAS perlu membuktikan bahawa kekuatan politiknya di Kelantan dan Terengganu boleh diterjemahkan kepada penerimaan lebih luas di Selangor, Pulau Pinang, Johor, Negeri Sembilan, Perak, Sabah dan Sarawak.
PAS telah berubah daripada sebuah parti yang suatu ketika dahulu sering dianggap sebagai kuasa politik Pantai Timur kepada sebuah parti nasional yang mempunyai pengaruh besar terhadap politik Malaysia.
Kekuatan akar umbi, pengalaman pentadbiran negeri, identiti politik Islam dan kedudukan dalam PN menjadikan PAS antara parti yang tidak boleh diketepikan dalam sebarang analisis mengenai masa depan politik negara.
Persoalan terbesar sekarang bukan lagi sama ada PAS mempunyai pengaruh.
Sebaliknya, persoalannya ialah sejauh mana PAS mampu mengembangkan pengaruh itu menjadi sokongan nasional yang mencukupi untuk memimpin Malaysia.
Jika berjaya, PAS bukan sekadar menjadi sebahagian daripada sejarah politik Malaysia.
PAS berpotensi menjadi antara parti yang menentukan sejarah politik Malaysia pada era akan datang.
